Deze website is opgedragen aan FELIDA Big Cat Centre

Eind 2013 heeft stichting VIER VOETERS een noodlijdend opvangcentrum in Nijeberkoop overgenomen en opgeknapt: FELIDA Big Cat Centre was geboren. Zie hier een impressie van de werkzaamheden die volgden en de positieve uitwerking die dit heeft gehad op de dieren.

Mijn dank is groot – Jeroen Rinkel

Over de evolutionaire geschiedenis van de katten

Gepubliceerd: 24 December 2016

Er was eens...

Is het niet fascinerend, wat de randvoorwaarden zijn voor ons bestaan? Dat er tussen jou en het ontstaan van het allereerste leven op aarde, vele miljoenen jaren geleden, een onafgebroken aaneenschakeling van (relatief kort levende) individuen bestaat? Vele soorten zijn uitgestorven, maar de lijn naar jou, en alle lijnen naar de talloze levensvormen waarmee we deze planeet vandaag delen, zijn intact gebleven. Op deze website wordt de ontstaansgeschiedenis van de katten (de Felidae familie) belicht. Te beginnen bij de vijfde massa-extinctie.

Het uitsterven van de dinosauriërs, ongeveer 65 miljoen jaar geleden, wordt veelal gezien als de vijfde massa-extinctie in de geschiedenis van het leven op aarde. Hoewel de vroegste zoogdieren ongeveer 220-225 miljoen jaar geleden zijn ontstaan, domineerden zij de aarde pas na de verdwijning van de dinosauriërs. De eerste katten zijn geëvolueerd uit kleine marterachtige roofdieren, behorende tot de familie Miacidae. De Miacidae leefden na de verdwijning van de dinosauriërs en voor het ontstaan van de katten.

Feliformia

Terug naar Feliformia.

Felidae

De familie der 'echte' katten.

Miacidae

De Miacidae is een familie die de voorouders van de moderne roofdieren (Carnivora) omvat.

Caniformia

Caniformia is één van de twee onderordes uit de orde der roofdieren (Carnivora). De andere is Feliformia. Caniformia is de onderorde der 'hondachtigen'.

Nimravidae †

'Onechte' sabeltandkat. O.a. de opbouw van het oor was anders in vergelijking tot de 'echte' katten.

Nandiniidae

Pardelroller.

Barbourofelidae †

'Onechte' sabeltandkat.

Viverridae

Viverridae is een kleine familie met kleine tot middelgrote carnivoren, zoals civetkatten, en genetkatten.

Hyaenidae

De hyena's.

Eupleridae

De madagaskarcivetkatten vormen een familie van enkel op Madagaskar voorkomende roofdieren.

Herpestidae

Mangoesten.

Stenoplesictidae †

Stenoplesictidae is de naam van een uitgestorven familie civetkatachtige dieren.

[bron] Paleoceen 66 - 56 Ma Eoceen 56 - 33.9 Ma Oligoceen 33.9 - 23 Ma Mioceen 23 - 5.3 Ma Plioceen 5.3 - 2.6 Ma Pleistoceen 2.6 - 0.01 Ma Holoceen 0.01 - 0 Ma Caniformia Miacidae Nimravidae † Nandiniidae Felidae Barbourofelidae † Viverridae Hyaenidae Eupleridae Herpestidae Stenoplesictidae †

Proailurus †

Proailurus staat bekend als 'de eerste kat'.

Pseudaelurus †

De gemeenschappelijke voorouder van de uitgestorven 'echte' sabeltandkatten.

Styriofelis †

De gemeenschappelijke voorouder van de hedendaagse katten.

Machairodontinae

De onderfamilie waaronder alle 'echte' sabeltandkatten vielen. Om het overzicht te bewaren worden niet alle geslachten getoond.

Homotherium †

Een geslacht met dolk-achtige tanden. Van één soort, Homotherium latidens, zijn fossielen in Nederland gevonden.

Megantereon †

Megantereon was mogelijk de voorouder van Smilodon.

Smilodon †

Mogelijk de meest bekende sabeltandkat. Het geslacht Smilodon kende drie soorten (S. gracilis, S. fatalis en S. populator), die allemaal op de Amerikaanse continenten leefden.

Felinae

De onderfamilie Felinae bestaat uit kleine tot middelgrote katten, al bevat de groep ook enkele grotere soorten, zoals de poema en de cheetah. Om het overzicht te bewaren worden niet alle geslachten getoond.

Felis

Kleine tot middelgrote katten.

Miracinonyx †

De uitgestorven Amerikaanse cheetah.

Acinonyx

De enige bestaande soort binnen dit geslacht is de cheetah (Acinonyx jubatus).

Pantherinae

De onderfamilie Pantherinae is de onderfamilie der grote katten, al vallen ook de minder grote nevelpanters (Neofelis) binnen deze groep. Om het overzicht te bewaren worden niet alle geslachten getoond.

Panthera

Het geslacht Panthera bestaat uit de leeuw, de tijger, de panter (of het luipaard) en de jaguar. Volgens sommige taxonomen behoort ook de sneeuwpanter tot dit geslacht. Ook de uitgestorven grottenleeuwen hoorden thuis in deze groep.

Oligoceen 33.9 - 23 Ma Mioceen 23 - 5.3 Ma Plioceen 5.3 - 2.6 Ma Pleistoceen 2.6 - 0.01 Ma Holoceen 0.01 - 0 Ma Proailurus † Pseudaelurus † Styriofelis † ← Feliformia Felis Panthera Miracinonyx † Acinonyx Pantherinae Felinae Machairodontinae Homotherium † Megantereon † Smilodon †
Deze fylogenie is slechts een benadering. Het tabje 'Feliformia' geeft de evolutionaire geschiedenis van de onderorde 'katachtigen' weer (de katachtige carnivoren, waaronder ook de katten vallen). Het tabje 'Felidae' toont de evolutionaire geschiedenis van de katten.

De ontstaansgeschiedenis van de katten is niet volledig bekend. De eerste katten verschenen ongeveer 25-30 miljoen jaar geleden. Proailurus wordt door de meeste paleontologen beschouwd als de 'eerste kat'. Ongeveer 15-18 miljoen jaar geleden splitste Proailurus op in de nauw verwante geslachten Pseudaelurus en Styriofelis. Pseudaelurus wordt gezien als de voorouder van de onderfamilie Machairodontinae (waaronder de 'echte' sabeltandkatten vielen; reeds uitgestorven). Styriofelis wordt gezien als de gemeenschappelijke voorouder van de onderfamilies Felinae (de hedendaagse 'kleine katten') en Pantherinae (de hedendaagse 'grote katten').

Het eerste bewijs uit het fossielenbestand van de hedendaagse katten, die voor lange tijd naast de 'echte' sabeltandkatten hebben geleefd, is ongeveer 9-11 miljoen jaar oud. In een relatief korte periode is deze lijn (Felinae) opgesplitst in acht verschillende afstammingslijnen: Grote katten, Goudkatten, Caracals, Ocelotten, Lynxen, Poema's, Luipaardkatten en Huiskatten. Nieuwe variatie, die heeft geleid tot het totaal van minstens 38 levende soorten die we vandaag onderscheiden (alsook enkele soorten die zijn uitgestorven), zal ongeveer 3-6 miljoen jaar geleden zijn ontstaan.

De afstammingslijn der Grote katten, die slechts twee geslachten omvat (Panthera en Neofelis), is de enige lijn die is ondergebracht in de onderfamilie Pantherinae. De overige zeven afstammingslijnen behoren tot de onderfamilie Felinae. Er bestaat een alternatieve benadering, die meer berust op genetisch verwantschap, waarbij alle acht afstammingslijnen in de onderfamilie Felinae worden geplaatst.

Een kortsnuitbeer (Arctotherium bonariense) toont interesse in het eten van twee sabeltandkatten (Smilodon populator).
Zuid-Amerika.

© Velizar Simeonovski

Er bestonden ook katachtige families buiten Felidae, waarin vergelijkbare eigenschappen voorkwamen (waaronder sabeltanden), zoals Nimravidae en Barbourofelidae (de 'onechte' sabeltandkatten; zij hebben uiteindelijk plaats moeten maken voor de Felidae). Wanneer eenzelfde eigenschap zich bij niet of nauwelijks verwante taxonomische groepen ontwikkelt, spreken we van convergente evolutie. Thylacosmilus atrox is een ander voorbeeld van een soort die geen kat was, maar toch sabeltanden had.

Wist je dat de randen van de afgeplatte hoektanden van sabeltandkatten scherp als een mes waren?

Gedurende de laatste ijstijd (ofwel glaciaal) maakte ook Nederland, en de destijds drooggevallen Noordzee, deel uit van een weids en open landschap dat ook wel bekend staat als de mammoetsteppe. Op deze uitgestrekte vlakten leefde een indrukwekkende verscheidenheid aan fauna. Denk o.a. aan de Euraziatische grottenleeuw (Panthera spelaea), de grottenhyena (Crocuta spelaea), de grottenbeer (Ursus spelaeus), de bruine beer (Ursus arctos), de wolf (Canis lupus), de wolharige mammoet (Mammuthus primigenius), de wolharige neushoorn (Coelodonta antiquitatis), de steppewisent (Bison priscus), de muskusos (Ovibos moschatus), het rendier (Rangifer tarandus), het reuzenhert (Megaloceros giganteus), de saiga antilope (Saiga tatarica), het wilde paard (Equus lenensis) en de wilde ezel (Equus hydruntinus). Daarnaast heeft Nederland ook een sabeltandkat gekend, namelijk Homotherium latidens. Deze kat had dolk-achtige tanden die relatief groot waren, maar aanzienlijk kleiner dan de sabeltanden van bijvoorbeeld Smilodon.

Een paar sabeltandkatten (Homotherium latidens) achtervolgen een reuzenhert (Megaloceros).
Nabij de Theems, Engeland.

© Velizar Simeonovski

In Nederland zijn ook resten gevonden van de veel oudere Europese jaguar (Panthera gombaszoegensis). Tegenwoordig kennen we de jaguar voornamelijk als een Zuid- en Midden-Amerikaanse kat, maar de soort vindt hier niet zijn oorsprong. De voorouders van de Amerikaanse jaguar hebben ongeveer een miljoen jaar geleden, via de Beringlandbrug, de oversteek van Azië naar Noord-Amerika gemaakt. Het is onbekend waarom de jaguar in de 'Oude Wereld' is uitgestorven.

Het uitsterven van diersoorten is een normaal fenomeen dat verschillende oorzaken kent. In veel gevallen is die oorzaak een complexe samenloop van omstandigheden die we niet goed begrijpen. Invloedrijke factoren zijn o.a. klimaatverandering, concurrentie van nieuwe soorten en menselijk ingrijpen.

Over het uitsterven van de sabeltandkatten bestaat geen duidelijkheid. Het is verleidelijk om de oorzaak te zoeken bij hun meest in het oog springende eigenschap, waarnaar ze zijn vernoemd. Sommige mensen menen dat sabeltandkatten te gespecialiseerd waren en dat ze zich niet snel genoeg konden aanpassen in een omgeving waarin grote prooidieren snel uitstierven. Maar andere roofdieren, zoals de Amerikaanse grottenleeuw (Panthera atrox) en het Amerikaanse jachtluipaard (Miracinonyx), leefden zonder sabeltanden in dezelfde omstandigheden en stierven, in dezelfde periode als Smilodon, ook uit. Het bijzondere gebit van de sabeltandkat op zich is dus niet aan te wijzen als de voornaamste reden dat het dier is uitgestorven. Bovendien valt uit de gebitsgegevens niet af te leiden dat Smilodon honger heeft geleden. Men is er nog niet over uit.

Wist je dat de nevelpanter in verhouding de langste hoektanden heeft van alle levende katten?

Vaak zijn we zo gefascineerd door de megafauna die gedurende de ijstijd is verdwenen, dat we vergeten dat er ook nog ijstijd overlevers zijn. Op de Amerikaanse continenten zijn dat bijvoorbeeld de jaguar, de poema en de coyote. Als paleontologen in staat zijn te achterhalen waarom zij het wél hebben gehaald, begrijpen we mogelijk ook beter waarom andere soorten het niet hebben gehaald.

Een mastodont (Mammut americanum) stier verstoort een poema (Puma concolor couguar) bij zijn prooi.
Westoever van Lake Michigan.

© Velizar Simeonovski

De mensheid wordt tegenwoordig aangewezen als de veroorzaker van de zesde massa-extinctie. Welke leden van de Felidae familie zal deze ontwikkeling, in een wereld overspoeld met mensen, op de lange termijn overleven? En denk je, in het kader van convergente evolutie, dat sabeltandkatten uitsluitend tot het verleden behoren? Of zullen ze ooit, misschien wel na het verdwijnen van de mens, weer in grote getale over de aardbol rondtrekken?

* * *
Bengaalse tijger
(Panthera tigris tigris)
Sabeltandkat
(Smilodon populator)
LeftRight

De sabeltandkat kon zijn kaken wijder opensperren dan de hedendaagse katten. Dit was noodzakelijk om de grote hoektanden effectief te kunnen gebruiken. De hedendaagse katten kunnen echter een grotere bijtkracht uitoefenen. Hedendaagse katten doden de prooi veelal door langdurig de keel dicht te knijpen (verstikking). Sabeltandkatten doodden hun prooi waarschijnlijk een stuk sneller, door de (slag)aderen en de luchtpijp door te snijden.

* * *

Onze dieren

De opvang zou niet bestaan wanneer er geen circussen en dierentuinen bestaan die grote katten in gevangenschap houden omdat wij als samenleving behoefte hebben aan tijgers en leeuwen, ter vermaak en educatie. Ik denk dat het onze – de samenleving als geheel – verantwoordelijkheid is om zo goed mogelijk te zorgen voor deze dieren. Het zijn onze dieren, in de meest brede zin van het woord, omdat wij met z'n allen invloed hebben op hun lot.

Onca bij FELIDA
Dehli en Rhadja bij FELIDA

Er zijn vele manieren waarop je een bijdrage kunt leveren aan een betere toekomst voor deze dieren. Een goede manier is het ondersteunen van een opvangcentrum, zoals FELIDA Big Cat Centre. Dit kan bijvoorbeeld door vrijwilliger te worden, spullen te geven of donateur te worden. Persoonlijk hou ik ervan wanneer mensen zelf manieren bedenken om hun eigen talent, kennis en kunde in te zetten voor het goede doel. Uit die overtuiging is deze website ontstaan.

Jeroen Rinkel

Met complimenten aan stichting VIER VOETERS en FELIDA Big Cat Centre

Met speciale dank aan Simone Schuls en Barbara van Genne,
en iedereen die dit mogelijk heeft gemaakt.

Disclaimer | Verder lezen | Contact